Muhteşem bir siyasi mizah öyküsü/kitabı geliyor Aziz Nesin’den. Ülkemizde 1960 yılındaki hükümet darbesini bilirsiniz. Bu öykü 1961 yılında kaleme alınmış; her şey tazeyken…

Aziz Nesin Türk ve dünya edebiyatının önemli mizah yazarlarındandır. Güncel olayları, toplumsal ve bireysel aksaklıkları gülmeceye dayalı bir üslupla dile getirmiştir. Aziz Nesin, güldürürken düşündürmeyi de amaçlayan bir mizah anlayışının başarılı örneklerini vermiştir. Halk edebiyatının temel unsurlarından yararlanmıştır. Aziz Nesin öykülerini okuyucularının anlayabileceği sade bir dille kaleme almıştır. Öykülerinde mizahı oldukça ön planda tutmaktadır. Gözlem gücü sayesinde toplumun aksayan yönlerini işlemiştir. Oluşturduğu belirli tipler aracılığıyla insanların düşüncelerini ve davranışlarını okuruna aktarmıştır.

Balaban’ın ifadeleriyle; Güncel konuları, toplumsal aksaklıkları öyküleri vasıtasıyla mizahî bir üslupla ele alan Nesin’in Cumhuriyet devri Türk hikâyeciliğindeki yeri çok mühimdir. Kitap okumayı kolay ve eğlenceli bir uğraş hâline getirerek, toplumun her kesimindeki insanına ulaşmayı hedefleyen yazarı bu yönüyle amacına ulaşmış ve başarılı kabul edebiliriz. Aziz Nesin, hikâyelerini genellikle sosyal hayattaki çarpıklıklardan, olumsuz tip ve davranışlardan hareket ederek kurgular. Onun eserlerinde, dönemin günlük yaşantısı, her tabakadan insanın hayatıyla gözler önüne serilir.

Kitaba ismini veren öyküden;

“Olur a, günün birinde, canınız bir hükümet devirmek isteyebilir. Bunu nasıl yapacağınızı biliyor musunuz? Ama siz, hükümet devirmeyecekmişsiniz; olsun, bilin de yine devirmeyin. Çok bilgi, insana ağırlık vermez. Şimdi size, bir hükümetin nasıl devrileceğini anlatacağım. Bana «Peki, sen biliyor musun, hükümet devirdin mi?» diye sorarsanız, söyleyeyim; ben hükümet devirmedim ama, kitap sayfalarında bir hükümetin nasıl devrildiğini gördüm, daha doğrusu okudum. Elime bir kitap geçti, gizli bir kitap... Kitabın adı “Hükümet devirme sanatı”. Kitabı bana postayla, yurt dışından göndermişler. Kimin gönderdiğini bilmiyorum. Böyle bir kitabın, postada denetlenmeden nasıl bana ulaştığına şaştım. Bu kitabın basıldığı yer “Patşcoskylmes” diye bir yer. Bu adı duymadım bile. Atlasa baktım, böyle bir yer bulamadım. Kitap gizli basım olduğu için, sanırım, basıldığı yeri de atmışlar. Yok böyle bir yer.

Kitabın önsözünde şunlar yazılı: “Yeryüzünde en çok kullanılan dil İngilizce olduğu için, biz de bu kitabı İngilizce yazdık. Bu kitap, hükümet devirmeye yetenekli oldukları bizce bilinen kimselere gizli olarak yollanacaktır. Siz' de bu kitabı, okuduktan sonra, hükümet devirmeye meraklı ve yetenekli olduklarını tahmin ettiğiniz arkadaşlarınıza okutunuz. Bu yolda gizli kurslar açılması da salık verilir. Tam güvenemediğiniz kimselere, kitaptan yararlı bulduğunuz bölümleri daktiloda çoğaltarak gönderiniz. Amacınız, hükümetleri devirmek olmalıdır. Bu yolda okurlarımıza başarılar dileriz. Bu kitapta anlatılan, öğretilen yöntemlerle devitmeyecek kadar dayanıklı hiç bir hükümet yoktur. Saygılarımızla”

Yeraltı çalışması yapan bir anarşistler topluluğunun bu kitabı hazırladığını sanıyorum. Kitabı görünce, ilkin büyük bir korkuya kapıldı: Ne yapacağımı şaşırdım. Bir süre kendimi toparla-yamadım. Neden sonra kendime gelince, hükümetine candan bağlı her yurttaşın yapması gerekli olduğu gibi bu kitabı götürüp polise vermeyi tasarladım. Sonra yine düşündüm; belki de hükümet devirmek isteye yurttaşlarımız vardır. Ne diye onlara bu sanatı öğretmekten çekmeyim?

“Hükümet devirme sanatı” adlı kitap, tıpkı “Muaşeret usulleri, Makyajda nasıl başarı elde edilir? Yemekler ve tatlılar, İki ayda Almanca, Her genç kız neler bilmelidir?” türünden kitaplara benziyor. Kitabın ayrı bölümlerinde, hükümetlerin cinsine, o ülkenin özelliğine, devireceklerin tutumuna göre, herhangi bir hükümetin nasıl devrileceği, bir yemek, örneğin düğün çorbasının pişirilmesi anlatılır gibi tatlı tatlı, akıcı bir deyişle anlatılmış. Kitabın güzelliği de burada. Kitabı kimler yazmışsa, kurnaz heriflermiş doğrusu... İnsanlar bu kitabı okuyunca, içinde önüne geçilmez bir hükümet devirme isteği duyuyor; benim gibi hükümet devirmeyi aklının ucundan geçirmemiş bir insan bile, “ah nasıl etsem de bir hükümet devirsem” diye içinden geçiriyor.

Kitaptaki bölümlerden birkaçı:

Halk düşmanı bir hükümet nasıl devrilir?

Diktatör idaresi nasıl alaşağı edilir?

Korkak insanların hükümet devirmekte kullanacakları yöntemler

Baskıcı hükümete karşı nasıl ayaklanılır, halk nasıl kışkırtılır?

Ödlek insanların hükümet devirmekte izleyecekleri yollar

Verdiği sözde durmayan hükümetin devrilmesi

Hükümeti devirmek için hangi zamanlarda ihtilâl meşru olur?

Kendini meşru sanan zorbacı hükümetin devirilmesi

Azgelişmiş ve geri kalmış ülkelerde hükümet devirme

Sıcak ülkelerde hükümet devirme işinde nelere dikkat edilmelidir?

Uygar ülkelerde hükümetin devrilmesi.

(…)

Memleket Partisi, Vatan Evlâtları Partisini iktidardan düşürmek için, bütün demokratik yöntemle kullandı ama, onları iktidardan düşürmeyi başaramadı. Bunun üzerine hükümet devirmek için halk ayaklandırma yoluna gitti. Bu yanlış bir yoldu. Çünkü, kendi ülkelerinin özelliklerini ve koşullarını düşünmeden, başka ülkelerde uygulanmış ihtilâl yöntemlerini olduğu gibi taklide kalkıyorlardı. Tuştuk'luli ayaklanamaz, hiçbir zaman hükümete karşı gelemezlerdi. Böyle bir gelenekleri yoktu. Onların ayaklanabilmesi için, başlarındaki hükümetin «Her yurttaşın ayaklanması gerekir» diye kanun çıkarması ayaklanmayanların da ağır cezalara çarptırılmaları gerekirdi. Hükümetin buyruğu ve desteği olmada ihtilâle kalkamazlardı.

Yaşasın Memleket Partisi, hükümeti devirmel için her yola başvurup da başaramayınca bu partini genel başkanı Kurt Santor, Partisinin yönetim kurulı üyelerini topladı, onlara şöyle dedi:

— Sayın arkadaşlarım! Hükümet devirmekti başarı gösteremeyişimizin nedeni, başka ülkelerdeki ihtilâl yöntemlerini örnek alışımızdır. Oysa biz ulusal benliğimizden, yerli koşullarımızdan ve kendi ruhumuzdan ayrılmamalıyız. Her ülkenin kendine özgü koşulları vardır. Öyleyse biz, kendi ruhumuza uygun hükümet devirme yolu hangisiyse onu arayıp bulmalıyız. Ben bu konuda tarihimizi inceledim ve bize uygun bir hükümet devirme yöntemi buldum. Bu, dünyada bir eşi benzeri daha görülmemiş bir hükümet devirme yöntemi olacaktır. Benim dediklerimi dinler ve yaparsanız bu Kafakan, iki aya kalmaz, gümbür gümbür devrilir.

Merhaba Beyfendi! isimli öyküden;

“Bu olay, Üsküdar - Beşiktaş arasında işleyen küçük vapurda başımdan geçti. İskelenin kapısı açıldı. En önde bendim. Yolcular da kalabalık değildi. Üst kat salonda, en dipteki kanapeye oturdum. Birkaç yolcu da aşağı salona geçti. Üst salonda benden başka yolcu yoktu. Tarifeye göre vapur iskelede onbeş dakika bekledikten sonra kalkacaktı. Tek tük yolcular gelmekteydi. Benim olduğum salona bir yarbay geldi. Topuklarını birbirine vurarak selâm verdi. Selâmdan sonra, geçti, arkası bana dönük olarak bir kanapeye oturdu. Yarbayın selâm vermesine şaşırdım.

Arkam vapurun duvarı... Yine de başka biri var mı diye dönüp baktım, arkam duvar, salonda benden başkası yok... Her halde yarbay beni birisine benzetmiş olacaktı. Bu düşünceler içindeyken, genç, güzel bir hanım merdivenden çıktı. Beni görünce gülümseyerek başıyla selâm verdi. O da kanapelerden birine, pencere yanına benim karşıma oturdu. Kadın gözümün içine baki baka bana selâm vermişti. Ben şaşkınlıktan gülüm seyemedim bile; bana selâm verdiğini bile bile, kim selâm veriyor diye sağıma soluma baktım. Kadın tanıyor olmalıydım ama hatırlayamamıştım. Merdivenden kılıkları kopukça iki bıçkın deli. kanlı çıktı. Onlar da selâm vermez mi! Biri eli ile selâm verdi, öbürü, merhaba, dedi. Kim olduklarım çıkaramıyorum ki ben de onlara selâm vereyim... Ya onlar beni birine benzetmiş olacaklardı, yada ben onları tanıyordum da dalgınlığımdan hatırlayamıyordum. Acaba bunlar kimlerdi de hatırlayamadım diye düşünüp dururken, yaşlı başlı, kelli felli bir adam geldi, şapkasını çıkarıp yan beline kadar eğilerek selâm verdi. Selâm veren adama asık suratla bakmak da ayıp oluyor.

Yaşlı bir efendi daha selâm verince, şaşkınlığım| büsbütün arttı. Vapura giren her yolcu beni tanımıyordu ya... Hepsi de beni birisine benzetmiş olamazlardı. E öyleyse? Yoksa iskelede duran bir arkadaş vapura her giren yolcuya, bana selâm vermesini söyleyerek, benimle alay mı ediyordu? Her yolcu da benimle alaya yanaşmış olamazdı. Salona giren yolcuların beni selâmlamalarını görmemek için başımı pencereye çevirip denizi seyre daldım. Ama bi türlü içinden çıkamadığım bu sorunu düşünüp duruyordum. Düşüne düşüne bulur gibi de oldum.

Hani biz de yani şu memlekete az hizmet etmedik!... İki seçim döneminde de bağımsız olarak milletvekilliğine adaylığımı koymuştum. Hoş seçilemedim ama, seçim kampanyası sırasında memleketi kalkındıracak çok esasıı nutuklar söylemiştim. Meydanları dolduran halka nutuklar çekerek çok alkışlanmıştım. Selâm verenler, beni herhalde o zamandan tanıyorlardı. O kadar kalabalığın içinden insanları benim teker teker tanımama elbet imkân yoktu.”

Edebî hayatına geç başlamış bir yazar olmasına rağmen, sürekli yazan biri olarak bu açığı kapatmasını bilen Nesin, “Bugüne dek (Nisan 1995) 110 kitabı yayınlanmış bir yazarım. Her yapıt bir çocuk sayılıyorsa, şimdilik 110 çocuk babasıyım. Bu çocukların içinde sakat doğanlar, geri zekâlılar da olabilir…” diyerek özeleştiri yapar.

Yine Balaban’dan alıntı ile; Nesin, eserlerinde toplumun geniş bir kesiminin sorunlarını dile getirerek, hayatı her yönüyle gözler önüne serme amacını güder. Ondaki toplumsal gerçekçi yaklaşım, ülkenin toplumsal değişim süreçlerini ve bu değişim içindeki insanın konumunu saptamaya yöneliktir. Sosyal hayattaki aksaklıkları ve bunların günlük yaşama yansıyışını, nihayet bu bağlamda insanların bir takım özelliklerini mizahî bir üslupla ele alarak geniş bir toplum panoraması çizer.

Aziz Nesin’in hikayelerini okuma planım geçerliliğini sürdürüyor. 23 hikayesi ile bu kitabı özellikle sizlerle paylaşmak istedim. Hem gülmek, hem ülkemizin geçirdiği badireleri anımsamak, hem Nesin’in mizahı ile hemdem olmak için çok güzel bir fırsat. Tüm öykülerini okuyabilmek dileklerimle…