Neva Bulvarı, Gogol’ün Rus edebiyatının mihenk taşı kabul edilen Petersburg Öyküleri adlı derlemesindeki diğer öyküler gibi “küçük adam”ın yazgısını anlatır. Öyküsüne Neva Bulvarının betimlemeleriyle ve insan profilleriyle başlayan Nikolay Vasilyeviç Gogol, Çarlık Rusya’sındaki sınıf ilişkilerini; melankolik bir ressam, çapkın bir üsteğmen ve Neva Bulvarında aşık oldukları iki güzel kadın üzerinden yavaş yavaş örüyor. Dönem Rusya’sının toplum yapısını, sınıfsal eşitsizlikler çerçevesinde ele alan ünlü yazar, mevcut bürokrasiyi zedeleyen tespitlerini, oluşturduğu absürt karakterler üzerinden eleştiriyor ve iğneleyici bir kara mizahla okuyucusuna sunuyor.
Yetenekli bir ressam, çok güzel bir kadına vurulur, ama kadının fahişe olduğunu öğrenince tüm hayalleri yıkılır ve intihar eder. Çok sıradan gibi görünen bu konu, Gogol gibi büyük bir yazarın elinde umulmadık derinliklere ulaşıyor. Gogol, Neva Caddesi'nde, aklın, düşgücünün labirentlerinde geziniyor. Tasvirler; verstler, redingotlar yine yeniden muazzam karakter analizleri...
Birkaç alıntı yapalım;
"Neva Bulvarı'ndan daha güzel bir yer yoktur. Bu hiç değilse Petersburg için böyledir. Petersburg için herşeydir Neva Bulvarı. Nasıl da pırıl pırıl parlar başkentimizin bu alımlı, fettan dilberi. Şundan kesinlikle eminim ki, memur olsun sivil olsun Petersburg'un hiç bir sakini bu caddeyi dünyaya değişmez. Kaytan bıyıklı, sinekkaydı traşlı, birinci sınıf terzi elinden çıkmış takım elbiseli yirmibeşindeki genç takımı da, sakalına aklar düşmüş, tepesi gümüş tabak gibi parıldamaya başlamışlar takımı da hayrandırlar Neva Bulvarına. (…) Ya kadınlar! Kadınlar için hele, canlar canıdır, Neva Bulvarı. Kime hoş gelmez ki zaten bu caddeler. Adımını atmaya gör, tek bir arzuyla dolar taşar için: Gezmek, gezmek, gezmek. Çok önemli, ivedi işleri olanlar bile Neva Bulvarı’na çıkar çıkmaz bütün işlerini unuturlar. Tüm Petersburg’u saran çıkar koşuşturmalarının, ticari kaygıların geçerli olmadığı tek yer burasıdır. Neva Bulvarı’nda karşılaştığınız bir Petersburglu; Morskaya, Gorohovaya, Liteynaya ya da Meşçanskaya caddelerinde karşılaşacağınız bir Petersburgludan her zaman daha az bencildir. (…) Neva Bulvarı kent halkının genel iletişimini de sağlayan tek yerdir. (…) Neva Bulvarı, insanoğlunun yarattığı en iyi şeylerin sergi alanı niteliğindedir. Herkes bir şeylerini göstermeye çalışır"
“Ey güzellik sen nelere kadirsin! ruhsal yetersizlikler? Kusurlar güzel bir kadında iticilik yaratmak şöyle dursun? Ona ayrı bir çekicilik kazandırıyor. Ayıp diye nitelenen şey güzel bir kadında sevimli duruyor. Kadından güzelliği alın? Kendisine sevgi değilse de saygı duyulmasını sağlayabilmek için kadının erkekten yirmi kat daha akıllı olması gerekir.“
"Ardından kimse ağlamadı, bu tür sahnelerin değişmez kişileri olan mahalle bekçisiyle, kayıtsız tavırlı hükümet tabibi dışında tabutun yanında kimseler görünmedi. Cenaze Otha mezarlığına götürüldü ve herhangi bir dinsel tören bile yapılmadan gömüldü. Hayatı boyunca yüksek korumasını esirgemediği teğmen Pirogov bile zavallının cenazesine gelmemişti".
“Demek iffet terk etti mi insanı, akıl da terk ediyordu.”
“Ahlaksızlık kendi başına da çirkindir, iticidir; ama olanca temizliğiyle düşlerimize süzülen güzelliğe bulaşınca büsbütün itici olur.”
"Aslında, ahlaksızlığın yozlaştırıcı etkisiyle bozulmuş güzellik karşısında duyduğumuz acı kadar hiçbir acı bizi etkilemez. "
"Yazgı kimine muhteşem atlar veriyor, o ise güzelim atların farkında bile olmadan onları kızağa koşuyor, o sırada, at için yüreği yanıp tutuşan bir başkası ise sadece diliyle damağını şakırdatarak yanından dört nala geçmelerinden memnun yayan gidiyor."
“Yine de tuhaflıkta hiçbir şey Neva Bulvarı’nın eline su dökemez! Siz siz olun, Neva Bulvarı’na inanmayın! (…) Burada her şey yalan, her şey hayaldir çünkü hiçbir şey göründüğü gibi değildir. (…) Bir tek sokak lambaları değil, her şey yalandır burada. Neva Bulvarı’nın işi gücü yalan, işi gücü gözbağcılıktır. Özellikle de gecenin var gücüyle bulvarın üzerine abanmasıyla binaların soluk sarı, ak duvarlarının değişik bir görünüm aldığı ve tümüyle ışığa, şamataya gömülen kentte, atların üzerinde çığlıklar atarak havaya zıplayan arabacıların, arabalarını köprülerden uçarcasına geçirdiği ve nesnelerin gerçek olmayan yüzlerini gösterebilmek için sokak lambalarını şeytanın kendisinin yaktığı zamanlarda…”
Gogol gerçekçi bir yazar. Neva Bulvarı hem kendisidir hem de bu dünyadır. Yazar, hayatın bir tiyatro sahnesi olduğunu, o sahnede maskelerle dolaştığımızı, bu yapmacık gösteri dünyasına ayak uyduramayanların tutunamayanlar olduğunun altını çizer. Kocaman dünyayı bu sonsuz hayatı bir bulvara sığdırması kitabın ve yazarın kalitesini ortaya koyuyor. Gogol’un en trajik hikâyeleri bile hicvetme özelliği, bilhassa Pirogov karakterinde bir kez daha kendini gösteriyor. İki farklı karakteri aynı noktadan yola çıkarıp anlatma gibi çok yaratıcı bir anlatım seçmiş yazar. Bundaki başarısını eseri okurken siz değerlendirin. Ancak ressamın ölümünün verilişi ve anlatıcının yer değiştirmesi ne kadar olumluydu, verimliydi sanki biraz tartışmaya açık kalmış.
Evat’a göre; “Her yazarın bir derin yapısı vardır. Gogol’un derin yapısında “düşük dereceli memurluğun sıkıntıları” ve “ruh halindeki aşırı sinirlilik” söz konusudur. Gogol’un hayatında bir süre düşük dereceli memur olarak çalışması ve 1. Nikola Döneminde yaşadığı sıkıntılar, yazarın psikolojisini derinden sarsmıştır. Bu durum, hikâyelerinin derin yapısının oluşumunda çok etkili olmuştur. Nitekim yazarın Neva Bulvarı’ndaki kahramanı Piskarev, karşılıksız aşkından dolayı intiharından önce çıldıracak gibi oluyor. Bir Delinin Anı Defteri isimli hikâyenin kahramanı çıldırıyor. Portre’nin kahramanı Ressam Çartkov, hikâyenin sonunda sinir hastası oluyor. Gogol, Çartkov’u da ölüsüne bile bakmaya cesaret isteyecek biçimde öldürüyor.”
Keskin’in ifadeleriyle; “Gogol’un Neva Bulvarı adlı hikâyesinde; hantal çizmeleriyle emekli bir asker, umut dolu yüreğiyle bir asteğmen, atmaca bakışlarıyla bir süvari subayı, mahmuzlu bir çift çizmeyle bir subay üniformasının şeritleri, kıvırcık saçlı genç bir subay, askerlik mesleğinin sivil mesleklere olan üstünlüğü üzerine konuşan birkaç yaşlı gibi birçok betimlemeye yer verilmektedir. Buna karşılık, ağırlıklı olarak hikâyenin başlıca kahramanlarından olan Teğmen Pirogov’un kendini beğenmiş tavırları (büyüklük yanılsaması) üzerinde durulmaktadır. Teğmen Pirogov karakteri üzerinden yapılan anlatımlar, Gogol’un yaşamış olduğu dönemde asker kişilerin, toplumun diğer bireyleri üzerinde sahip bulunduğu baskıcı konumunu çarpıcı bir biçimde ortaya koymaktadır. Teğmen Pirogov’un davranışlarına da sirayet eden söz konusu olumsuz tavırlar, şu aktarımlarda net bir şekilde anlaşılabilmektedir: “Konuşmalarında ne yapar eder teğmenliğe terfi sezdirmenin bir yolunu bulurdu karşısındakine”, “Bu davranışınızı yadırgadığımı belirtmek zorundayım beyefendi” dedi Pirogov. “Sanırım farkına varmadınız: Karşınızda bir subay bulunuyor”.
Coşkun’un ifadeleriyle; “Gogol, Peterburg’un adeta sembollerinden biri olan Neva Bulvarı’nda (Невский просрект) başlayan ve aynı adı taşıyan öyküsüne “Neva Bulvarı’ndan güzel bir yer yoktur” cümleleriyle başlar ve Dostoyevski’nin Peterburg’da geçen öykülerinin de önemli mekânlarından biri olan bulvarı betimlemeye “Nasıl da pırıl pırıl parlar, başkentimizin bu alımlı, fettan dilberi” sözleriyle devam eder. Öykünün sonunda yazarın Neva Bulvar’ını neden fettan bir dilbere benzettiği anlaşılır. Neva Bulvarı, tüm gösterişi ve parıldayan ışıkları ile sadece bir aldatmacadır. Her şeyin parlak ışıklarla aydınlatıldığı bu bulvar, aslında bambaşka dünyaların, arzuların, hayallerin saklandığı bir perde, aslın suretle, hayalin gerçekle birbirine karıştığı ve genç ressam Piskarev’i yutan sahte bir dünyadır. Öykünün bir diğer kanadında ise teğmen Pirogov ile temsil edilen gerçeklik vardır. Pirogov, Piskarev’den farklı olarak tıpkı Neva Bulvarının ışıltılı ama sahte yaşamı gibi kendini dünyevi hazlara kaptırmış bir yaşam sürdürmektedir ve hayatta kalan, günlük hazlarla yaşamına devam eden odur. Tıpkı içinde yüzlerce insanın acısını, sevincini, hayallerini, arzularını barındıran Peterburg’un Neva Bulvarı gibi…”
Gogol okumalarımızda Neva Bulvarı’ın özel bir yeri var. Giriş kısmındaki harikulade bulvar, insanlar, yaşayışlar betimlemeleri, anlatılan iki olayın ardından en sonda bulvarın üzüntülü, kasvetli yanlarının da belirtilmesiyle daha gerçekçi bir hale varmış. Gogol’ün güzel anlatımı ile sizleri bekliyor…