İç Anadolu’nun kadim kültürü üzerine yapılan araştırmalar, bölgedeki demografik yapıyı ve tarihî yerleşimleri gün yüzüne çıkarmaya devam ediyor. Yapılan son akademik değerlendirmeler ve tarihî iskân kayıtlarına göre, Türkmen kültürünün ve Oghuz boylarının en yoğun olduğu iller belirlendi.
Listenin zirvesinde Kırşehir yer alıyor. Bozok Oghuzlarının yerleşim alanı olması ve Ahilik teşkilatının merkezi konumuyla Kırşehir, dil, gelenek ve yaşam biçimi açısından Türkmen kimliğini en saf hâliyle koruyan merkezlerden biri olarak öne çıkıyor.
Bunu Yozgat izliyor. Bozok kolu Türkmen nüfusunun yoğun olduğu şehirde, sosyal doku tarihî Türkmen yerleşimlerinin doğrudan devamı niteliğinde. Kırıkkale, Yozgat-Kırşehir hattının bir uzantısı olarak tarihî ve kültürel mirasını günümüze taşıyor.
Aksaray, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinden itibaren yoğun Türkmen iskânına ev sahipliği yaparken, Türk-İslam kültürünün en güçlü yansımalarına sahip şehirlerden biri olarak kabul ediliyor. Nevşehir ise özellikle Avanos ve Hacıbektaş çevresindeki Türkmen ağırlığıyla, kültürel süreklilik açısından listenin önemli bir parçası konumunda bulunuyor.
Akademik uzmanlar, bu illerin belirlenmesinde nüfus yoğunluğunun yanı sıra yerel ağızlardaki benzerlikler, geleneksel el sanatları, mimari yapılar ve sözlü halk edebiyatı unsurlarının (türküler, masallar, deyimler) da dikkate alındığını belirtiyor. Bu beş şehir, İç Anadolu’nun tarihî ve kültürel “omurgasını” oluşturan bir hat olarak öne çıkıyor ve bölgedeki Türkmen kimliğinin korunmasında kritik rol oynuyor.
İşte bu illere ve bölgelere damga vuran temel Türkmen boyları ve özellikleri:
1. Kırşehir: Beğdili ve Bayat Boylarının Merkezi
Kırşehir, tarihsel olarak Dulkadirli Türkmenlerinin de nüfuz alanındadır.
-
Beğdili Boyu: Kırşehir ve çevresindeki en baskın boylardan biridir. Selçuklu ve Osmanlı döneminde bu bölgeye yoğun iskan edilmişlerdir. Kültürel olarak edebiyata ve müziğe (ozanlık geleneğine) büyük katkı sağlamışlardır.
-
Bayat Boyu: Oğuzların sağ kolu olan Gün Han soyundan gelirler. Kırşehir’deki yerel ağız ve halk inanışlarında Bayat boyunun izleri çok belirgindir.
-
Ahilik Bağlamı: Kırşehir’deki Türkmen varlığı, göçerlikten yerleşik hayata geçişin ve esnaf teşkilatlanmasının (Ahilik) dünya üzerindeki en önemli merkezidir.
2. Yozgat: "Bozok" Diyarı ve Mamalı Aşireti
Yozgat'ın eski adı doğrudan Bozok’tur. Bu, şehrin kimliğinin tamamen Oğuzların Bozok koluyla (Kayı, Bayat, Alkaevli, Karaevli, Yazır, Döğer vb.) şekillendiğini kanıtlar.
-
Mamalı Türkmenleri: Yozgat denince akla gelen en büyük Türkmen grubudur. Bozok konfederasyonuna bağlı olan Mamalı aşireti, bölgenin sosyal ve siyasi yapısını yüzyıllarca domine etmiştir.
-
Avşar Boyu: Yozgat’ın özellikle güney kesimlerinde (Kayseri sınırına yakın) yoğun Avşar yerleşimleri görülür. "Avşar bozlakları" bölgenin en önemli kültürel değeridir.
3. Kırıkkale: Cerit ve Afşarların Geçiş Hattı
Kırıkkale, Yozgat ve Kırşehir arasındaki "Türkmen koridoru"nun devamıdır.
-
Cerit Türkmenleri: Kırıkkale ve çevresinde, özellikle Keskin bölgesinde Cerit aşiretinin yoğunluğu bilinir. Ceritler, hareketli ve savaşçı yapılarıyla tanınan büyük bir Türkmen grubudur.
-
Afşar (Avşar) Boyu: Bölgedeki pek çok köyün kurucu unsuru Avşarlardır. Dadaloğlu kültürü ve ağıt geleneği Kırıkkale köylerinde hala canlıdır.
4. Aksaray: Selçuklu'nun Türkmen Kalesi
Aksaray, Selçuklu Sultanlarının "Dâr'ul-Cihâd" (Cihat Kapısı) dediği ve uç bölgelerden getirdiği Türkmenleri yerleştirdiği bir şehirdir.
-
Beğdili ve Eymür Boyları: Aksaray çevresinde (özellikle Şereflikoçhisar ve Eskil hattında) Beğdili ve Eymür boylarına mensup köyler yoğunluktadır.
-
Oğuz Boyu İsimleri: Aksaray’ın köylerine baktığınızda; Bayındır, Peçenek, Karkın, Dodurga gibi doğrudan 24 Oğuz boyunun adını taşıyan yerleşimlerin çokluğu dikkat çeker.
5. Nevşehir: Hacıbektaş ve Beğdili Türkmenleri
Nevşehir'in özellikle kuzey ve batı ilçeleri Türkmen kültürüyle yoğrulmuştur.
-
Beğdili Boyu: Nevşehir-Kırşehir sınırındaki geniş düzlükler, Beğdili Türkmenlerinin tarihi kışlak ve yaylak alanlarıdır.
-
Hacıbektaş Çevresi: Bu bölgedeki Türkmen varlığı, sadece etnik değil aynı zamanda derin bir tasavvufi Türkmen geleneğiyle (Bektaşilik) birleşmiştir. Buradaki Türkmenler, Türk dilini ve sözlü kültürünü (deyişler, semahlar) en saf haliyle koruyan gruplardır.
